Безнең төбәкнең үткәне – тикшеренүчеләр, тарих сөючеләр өчен өйрәнү предметы.
Алар арасында безнең районнан Иске Кармәт авылында туган Равил Сәлиев тә бар. Ул – педагогика ветераны, күп еллар дәвамында күптән үткән көннәр вакыйгалары турында тикшеренү эшчәнлеге алып барды. Укучыларыбызга ул Хәсән Туфан турындагы истәлек-материал буенча билгеле булды. Ул редакциягә мәкаләләр сериясен җибәрде, шул исәптән аның туган авылы барлыкка килү тарихы турында да. Без сезгә бу материалның бер өлешен тәкъдим итәбез.
"Иске Кармәт авылының тамырлары тарихка тирән кереп чума. Авыл чын мәгънәсендә болгарларның борынгы җирлекләре янында тора, ягъни тарихи планда Болгар башкаласы булган Биләр округында урнашкан. Иске Кармәттән Көньяк-көнбатышка таба 20 чакрым ераклыкта Шәрбән авылы урнашкан. 1996 елда бу авылның 1100 еллыгы билгеләп үтелде. Димәк, Казан каласыннан да борынгырак Шәрбән авылы Иске Кармәттән кул сузымы ераклыгында гына. Хәер, тарихчылар фикеренчә, биредә кешеләр элек тә яшәгән, бу хакта күпсанлы археологик табылдыклар сөйли. Белгәнебезчә, монгол явына кадәр безнең җирлектә Болгар дәүләте булган – Көнчыгыш Европаның урта гасырлардагы иң зур дәүләтләреннән берсе. Аның тарихында Урта Идел буе һәм Кама буе халыклары, беренче чиратта, татар халкы тарихының зур сәхифәсе сурәтләнгән.
Хәсән Туфан үзенең автобиографиясендә болай дип язган: “Борынгы курганнар, кырга караган “казна аланы” дип аталган борынгы ныгытманың хәрабәләре, кайчандыр биредә булган фаҗига серен саклаган зур юл буендагы ялгыз кабер – туган ягым турындагы беренче балачак хатирәләрем менә шундый. Кайчандыр бу төбәк борынгы болгар мәдәнияте үзәкләренең берсе булган. Шуннан бирле безгә борынгы риваятьләр генә килеп җитте”.
Баксаң, борынгы ныгытманың курганнары һәм хәрабәләре булган икән...
Әгәр дә фантазиягә ирек бирсәң, кечкенә Хисбулла (Хәсән) белән бер көтү авыл малаеның шушы крепость хәрабәләрендә көннәр буе югалуын күз алдына да китереп була. Бәлки, егетләр "сугышлы" да уйнагандыр, бәлки алар хәзинә эзләгәннәрдер. Мин үзем дә балачакта өлкән абыем белән бу урында берничә тапкыр булдым, тик, кызганычка каршы, без крепость хәрабәләрен күрмәдек. Күрәсең, аларның киләчәк буыннар өчен саклануын беркем дә кайгыртмаган. Әтинең сүзләренә караганда, ул елларда игенчеләрнең: “Һәркайда сөрергә!”, дигән лозунгы булган. “Казна аланы”ннан күп кенә тракторлар МТСка кадәр барып җитә алмаганнар, алар еш кына билгесез сәбәпләр аркасында ватылган. Җир-ана, кешеләрнең үз тарихына вәхшиләрчә мөнәсәбәтенә шулай каршылык күрсәткәндер, бәлки. Шикләнү һәрвакыттагыча бик соң килә. Бу юлларны археологларның берсе укыр һәм тиздән бу урынга тикшеренүчеләр десанты килер, дип ышанасы килә. Күренгәнчә, Иске Кармәт җире үзендә бик күп яшерен серләр саклый, бары тик мәдәни катламның тирәнлегенә төшәргә генә кирәк.
Археологлар ни өчен сузалар соң? Иске Кармәт авылының төгәл яшен билгеләү өчен бөтен авыл буйлап казу эшләре алып барырга кирәк. Ә бер археологик табылдыкның радиоуглерод анализына бик күп акча, бер сүз белән әйткәндә, зур акчалар кирәк булачак. Шуңа күрә могҗизага өметләнергә генә кала...
Болгар дәүләте чорын чагылдыручы карталарда Биләр шәһәре бар, әмма хәзерге Аксубай районының Иске Кармәт авылларын һәм башка торак пунктларын без таба алмыйбыз, әмма бу әле Иске Кармәт авылы булмаган дигән сүз түгел. Иске Кармәтнең барлыкка килүенең төгәл елын без белмибез. Бу хакта документлар табылмады. Аның борынгылыгын, бәлки, археологик табылдыклар буенча да ачыкларга кирәктер. Әмма, кызганычка каршы, бу территория әлегә археологлар тарафыннан тулысынча өйрәнелмәгән".
Нет комментариев