Аксубай районында Әфган, Чечен һәм локаль сугышларда һәлак булучыларга һәм аларның әниләренә һәйкәл ачтылар

Бу авыл 1979-1989 елларда Әфганстан Демократик республикасында урнашкан 446 нчы аерым автомобиль батальоны өчен туган авылга әйләнгән. Ул, башка автомобиль батальоннары кебек үк, йөк һәм шәхси составны йөртү өчен җавап бирә. Батальон Пули-Хумри шәһәрендә тора һәм мөһим стратегик объект була, шуңа күрә монда даими рәвештә моджахедлар белән бәрелешләр була.

Еллар, гасырлар узса да хәтерегездән чыгармагыз

Әфганстанда Яңа Ибрай авылыннан өч сыйныфташ – Әхәт Насретдинов, Фәрит Нургатин, Илһам Сөләйманов бергә хезмәт итә. Илһам белән Әхәт бер батальонда хезмәт итәләр. Бары тик Фәрит кенә сугыштан исән-сау кайта.

Ул чагында бөтен авыл, борчылып һәм кайгырып, аларның хатларын көтә. Чөнки 1987 елда авылда Илһам Сөләймановны җирлиләр. Ул армиягә чакырылганнан соң дүрт ай узгач Әфганстан Демократик Республикасына эләгә, сугыш кирәк-яраклары ташый, аның автоколоннасы берничә тапкыр утка тотыла. Илһам 1987 елның 12 июнендә һәлак була – автомобиль зыян күрә, солдат ут астында төзексезлекне бетерә һәм машинаны зарарлану зонасыннан чыгара башлый. Шул вакытта ул һәлак була. Ул вафатыннан соң Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнгән.

Әфганстанга Яр Чаллы автомәктәбеннән өч егет – Илһам Сөләйманов, Әхәт Насретдинов һәм Азат Әхмәтханов 1987 елның февралендә киләләр. Әхәт сугышчан частьларга һәм бүлекчәләргә ягулык-майлау материалларын китерү буенча 60 тан артык рейс ясаган.

1988 елның 16 июне. Кабул – Баграм маршруты буенча чираттагы рейс барышында ягулык салу колоннасы утка тотыла. Әхәтнең “КамАЗ”ы юлда әйләнеп каплана, снайпер ядрәсе аның йөрәген тишеп үтә. Яралы сугышчыны медсанчастькә алып барып җиткерәләр, ләкин коткарып кала алмыйлар.

Югары һөнәри осталык күрсәтеп, Әхәт автомобильне ут зонасыннан алып чыга, ләкин үзе геройларча һәлак була, үлгәннән соң аны Кызыл Йолдыз ордены белән бүләклиләр.

Мансур Гыйззәтуллин 1981 елның 20 февралендә һәлак була, радиотелефонист булып хезмәт итә. Ул Әфган сугышы юлларын бергә узган авылдашы Хәйдәр кулында күзләрен мәңгелеккә йома. Ә моңа кадәр өч көн алдан гына Яңа Ибрай авылында Гыйззәтуллиннар йортына солдат улларыннан хат килгән була, ул анда алдагы тормышына планнар төзи, исән-имин кайтырга вәгъдә итә. Гади радиотелефонист Мансур Гыйззәтуллинны үлгәннән соң Кызыл Йолдыз ордены белән бүләклиләр.

Аларны сугыш берләштергән

Әфганстанда сугыш тәмамлануга 36 ел узды. Һәм бу еллар дәвамында 446 нчы аерым автомобиль батальоны үзенең һәлак булган егетләрен хәтерли һәм хөрмәт итә.

Анда, Әфганстанның ут көйдергән җирендә, дүрт хезмәттәш үзләренең сугышчан дусларын – Яңа Ибрай авылыннан Әхәтне беркайчан да онытмаячакбыз, дип ант итәләр. Алар полкташларының әти-әнисенә хат язалар. Үзебез исән чакта аның турындагы хәтер яшәячәк, дип сүз бирәләр. Һәм үз антларына тугры калалар. Азат Әхмәтханов шушы хатны язган дүрт авторның берсе була.

Әхәт белән алар Чаллы автомәктәбендә машина йөртү курсларында танышканнар, аннары Термез янындагы “учебка”да очрашканнар. Дуслар еш кына бер кабинада йоклаганнар, туган телләрендә, татар телендә сөйләшкәннәр һәм бер-берсен ярты сүздән аңлаганнар. “Дембель” турындагы приказга йөз көн кала алар яңадан очрашалар.

–Төн иде, минем йоклыйсым килде. Ләкин Әхәт, нәрсәдер сизгәндәй, бертуктаусыз сөйли бирде: озакламый өйгә кайтуыбыз, булачак туйларыбыз, анда бер-беребезнең шаһитлары булачагыбыз турында. Ә тагын гел үзе белән йөрткән җыентыктан татар телендә шигырьләр укыды. Һәлак булганнан соң аның машинасын тентедем, ләкин китапны тапмадым – янгандыр инде, – дип искә ала Азат.

Һәм бу еллар дәвамында ул һәлак булган дустының әти-әнисе белән элемтәдә генә торып калмый. Мәдинә Нургали кызы һәм Габдулла Шәфигулла улы Насретдиновлар гаиләсендә дүрт бала була. Ә Азатны алар бишенче балалары итеп кабул итәләр.

Әфганстаннан совет гаскәрләре чыгарылганнан соң 25 ел үткәч, Азат Әхмәтханов сугыш юлларын, иптәшен искә алу һәм Әхәт үлгән урыннан туфрак алып, аны аның туган ягына – Яңа Ибрайга алып кайту өчен Әфганстанга бара. Туфрак белән капсуланы Бөек Ватан сугышында һәлак булган яңаибрайлылар истәлегенә куелган һәйкәл янында күмгәннәр. Әти-әнисенә ул “әфганка”ны һәм дустының сугышчан машинасы макетын тапшырган.

Бу еллар дәвамында 446 нчы аерым автомобиль батальоны да Әхәт Насретдиновның туган ягына берничә тапкыр килгән. Һәр килү ниндидер вакыйгага – капсуланы күмүгә, Әхәтнең тууына 50 ел булуга, 446 нчы батальон сугышчы-интернационалистлары призларына хоккей буенча турнир уздыруга багышланган була. Батальон Әхәт Насретдинов укыган Яр Чаллы автомәктәбенә “КамАЗ автомашиналарының берсенә герой исемен бирүне сорап мөрәҗәгать итә һәм аларны ишетәләр.

–Ләкин бу елларда миңа безне ул сугыштан көткән, безнең өчен һәрвакыт догада булган әниләребез үзебезгә караганда күбрәк танылуга һәм казанышларга лаек булырга тиеш, дигән уй тынгы бирмәде. Күп кенә егетләребез мәңгелеккә яшь булып калды, әмма моны Аллаһы Тәгалә үзе шулай язгандыр инде, – дип уртаклашты Азат Әхмәтханов үз фикерләре белән. – Батыр сугышчылар һәркайсы үзләренең кече ватаннарында тынычлык таптылар, әмма әниләре аларны һаман да көтәләр. Ана йөрәге могҗизага өметләнә.

Үз фикерләре белән ул полкташлары белән уртаклаша. 446 нчы аерым автомобиль батальоны, ул чакта Әфганстандагы кебек, бер кеше бөтен кеше өчен, бөтен кеше бер кеше өчен шигаре астында, Азатның фикерен хуплый. Әхәт Насретдиновның туган җирендә Әфганстанда, Чечняда һәм башка локаль сугышларда һәлак булган сугышчыларга гына түгел, ә һәлак булган улларын һаман да көтүче аналарга да һәйкәл куярга булганнар. Азат сугышчан иптәше һәлак булган урыннан Әфган җиреннән алып кайткан капсуланы да шунда күчерергә карар иткәннәр.

37 ел узгач

Яңа Ибрайда шимбә көне дулкынландыргыч булды. Бирегә бөтен республикадан, күрше өлкәләрдән һәм төбәкләрдән йөзләрчә кеше җыелды. Интернационалист сугышчыларны һәм аларның гаиләләрен Әфган сугышы берләштерә. Анда аларның барысының да Әфганстан сугышында катнашучылар – командирларның да, солдатларның да исеме бер – “шурави” иде. Ләкин күпме генә еллар үтмәсен, алар һәлак булган иптәшләре һәм аларның әниләре алдында хәрби бурычларына һәм намусларына тугры калдылар.

Яңа Ибрайда һәйкәл төзү инициативасы белән 446 нчы батальон үзенең комсоргына – запастагы полковник, ЭЭМның Мәскәү университеты психология кафедрасы доценты Юрий Охотниковка мөрәҗәгать иткән. “Шурави” арасында акча җыюны да игълан иткәннәр. Һәйкәлне ай ярым эчендә Әхәт Насретдиновның абыйсы Самат һәм аның авылдашы, мәктәптәге иптәше, сугышчы-интернационалист Фәрит Нургатин төзегәннәр.

Һәйкәлне ачу тантанасына 446 нчы батальон гына түгел, ә Әхәт Насретдиновның командиры Юрий Охотников, шулай ук Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының сугышчан хәрәкәтләр ветераннары буенча Координация советы әгъзалары Әнгам Ишмөхәммәтов һәм Альберт Шахмаев та килгән иде.

– Бу бик моңсу чара, һәлак булган егетләребез өчен күңел елый. Әмма икенче яктан, күпме еллар узуга карамастан, сугышчыларның батырлыгы турында аларның гаиләләрендә, кече ватаннарында гына түгел, ә сугышчан иптәшләренең әти-әниләре янына һәм каберләренә еш килүче хезмәттәшләренең дә хәтерендә саклануы горурлык хисе уята, – дип сәламләде тантанада катнашучыларны Яңа Ибрай авыл җирлеге башлыгы Фәһим Кәбиров, Әфган, Чечен һәм башка хәрби бәрелешләрдә һәлак булган авылдашларының әти-әниләренең һәм гаиләләренең кайгысын уртаклашып.

Җирле мәчет имамы һәлак булган сугышчылар рухына дога укыды. Ветераннар советы рәисе Шәүкәт Кәбиров үзенең чыгышында һәлак булган егетләрнең мәктәп эскәмиясеннән ветераннарга һәм Бөек Ватан сугышында һәлак булганнарга зур хөрмәт белән караулары, мәктәптән алып Дан аллеясына кадәр юлны, бабаларын искә алып, саф адымнар белән узулары турында сөйләде. Авылда армиягә озату традицияләре турында искә алды. Армиягә чакырылучылар чигелгән кулъяулыклар болгап, якыннары, авылдашлары белән саубуллашалар. Китү юлында алар мәктәпкә дә керәләр, үзләре белем алган мәктәп коридорлары буйлап узалар, укытучылары белән саубуллашалар. Кайбер егетләр өчен бу соңгы саубуллашу булды.

Һәйкәлне ачу хокукы һәлак булганнарның туганнарына һәм якыннарына бирелде. Әфган җирендә гомере өзелгән Әхәт Насретдиновның әнисе Мәдинә апа мәрхүм киткәннәрнең әниләре хөрмәтенә куелган барельефтан япманы салдырып: “Улым, син һәрвакыт минем йөрәгемдә!”, дигән сүзләре бигрәк тә тетрәндергеч булды.

Әхәтнең командиры сәхнәгә күтәрелгәч, митингта катнашучылар күз яшьләрен тыя алмадылар.

–Мин бирегә горурлык һәм бурыч тойгысы, сезнең белән һәм Әхәтнең әнисе, якыннары янында булу теләге белән килдем. Минем бүлекчәдә 20дән артык милләт егете хезмәт итте, алар барысы да үзләренең хәрби бурычларын намус белән, лаеклы һәм батырларча үтәделәр, – дип билгеләп үтте командир. – Алар арасында Әхәт тә бар, аны һәркем хөрмәт итте һәм яратты, аны бүгенге көндә дә хәтерлиләр, якыннарына ярдәм итәләр.

Һәлак булган полкташын искә алу чараларында Әхәт исеме белән аталган Яр Чаллы автомәктәбе автомобиле дә катнашуы батальон өчен горурлык. Юрий Охотников ассызыклаганча, бу Татарстанда гына түгел, ә Россиядә Әфган сугышы герое истәлеген саклаучы бердәнбер автомобиль.

– Сезнең өчен шундый зур дулкынлану һәм горурлык хисләре бар, әфганлылар, сугыш хәрәкәтләре ветераннары. Без бүген 37 ел элек Әфган җирендә һәлак булган егетне искә алабыз. Ул сугышта да Чечен сугышында да батырлар булды, бүген дә – махсус хәрби операция чорында да, каһарманнар безнең Татарстанда бик күп. Яңа Ибрайда алар хөрмәтенә һәйкәл куелуы белән горурланам! – дип билгеләп үтте офицер.

Яңа Ибрайга һәлак булган Мансур Гыйззәтуллинның полкташы Альберт Шахмаев та килде, алар бергә 781 нче аерым разведка батальонында хезмәт иткәннәр. Ул 1980 елның декабрь башында демобилизацияләнә, ә Мансур Әфганстанга яңа гына килгән була. Егет хәрби хезмәткә алынганнан соң дүрт ай узгач – 1981 елның 20 февралендә һәлак була, Әфган сугышы юллары буйлап бергә барган авылдашы Хәйдәр кулында вафат була.

Чараны оештыручыларга, полкташларга, авыл җирлегенә карата бик күп яхшы сүзләр әйтелде. Һәйкәл ачуга катнашы булган һәркем район Башкарма комитетының Рәхмәт хатлары һәм Әфганстан сугышы ветераны, егетләрнең полкташы, ТР Дәүләт Советы депутаты, “Ак Барс” Холдинг компаниясе” АҖ генераль директоры Иван Егоров исеменнән истәлекле бүләкләр белән бүләкләнде.

Һәйкәлгә чәчәкләр салдылар, һәлак булганнарны бер минутлык тынлык белән искә алдылар.

Укучылар һәлак булганнар истәлегенә шигырьләр укыдылар, патриотик җырлар башкардылар. Энҗе Усманованың Әфганстанда һәлак булган Әхәт Насретдинов һәм Башкортстан сугышчысы Фиданис Галимов истәлегенә язылган Зөлфәт Зиннуров башкаруындагы җыр митингта катнашучыларның күңелләрен нечкәртте.

Сугышчы-интернационалистлар белән очрашуга “Шурави” төркеме килде – Рамил Дәүләтшин һәм Данияр Кәбиров Әфган тауларында безнең егетләрнең рухын күтәргән, алар белән “шурави” Әфган сугышы юлларыннан узган һәм тормышта да авырлыкларны җиңәргә ярдәм иткән легендар җырларны башкардылар.

Очрашуның йомгаклау аккорды Мәдинә Нургали кызы Насретдинова сүзләре булды:

– Әхәтнең вафатына 37 ел узды, әмма безне онытмыйлар, кирәк чакта ярдәм кулы сузалар. Азат та, аның иптәшләре дә, сыйныфташлары да безнең белән һәрвакыт элемтәдә торалар, эшләребез белән кызыксыналар. Балалар, без һәрвакыт сезнең өчен догада торабыз! Аксубай районында Әфган, Чечен һәм локаль сугышларда һәлак булучыларга һәм аларның әниләренә һәйкәл ачтылар