«Сталин автографы»: Григорий Акташ Хәсән Туфан белән очрашкан

Укучылар игътибарына аның әлеге очрашу турындагы истәлекләрен тәкъдим итәбез.

«1961 елның 9 маенда Казанның Идел буе районы мәдәният сарае матур киенгән кешеләр белән тулган иде. Бәйрәм залына завод эшчеләре, ташчылар, студентлар, пенсионерлар агылды – бирегә шигърият һәм музыка яратучылар килде. Бу кичтә чуаш һәм татар халыкларының дустанә әдәби-музыкаль бәйрәме үткәрелде.

Тантананы Татарстан АССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе Афзал Шамов ачып җибәрде. Аннары чуаш язучылары берлегенең җаваплы сәркатибе Илпек Микулай хезмәттәшләренең тормышы һәм иҗаты турында сөйләде. Сәхнәдән шигырьләр яңгырады: чуаш халык шагыйре Петр Хусанкай аларны чуаш һәм рус телләрендә укыды, шагыйрьләр Александр Алга һәм Стихван Шавли чыгыш ясады. Владимир Ухлинның юмористик хикәясен зал аеруча җылы кабул итте.

Татарлар ягын шагыйрьләр Хәсән Туфан, Сибгат Хәким, Зәки Нури, Мөхәммәт Садри, шулай ук рус шагыйре Геннадий Паушкин тәкъдим итте. Алар халыклар дуслыгы, язмыш һәм хәтер бердәмлеге турында шигырьләр укыдылар. Алар белән бергә трибунага Федор Савгачев, Порфирий Афанасьев һәм бу юлларның авторы – мин дә күтәрелдек.

Төнгә кадәр диярлек дәвам иткән концертта төрле телләрдә җырлар яңгырады. Казан чуаш эшчеләр хоры зур уңыш казанды. Талантлы җырчы Әлфия Авзалова татар һәм башкорт көйләреннән Һинд җыры «Лунная ночь»ка җиңел генә күчте. Казан консерваториясе студенты Михаил Беляков шундый эчкерсез, балаларча диярлек ихласлык белән җырлады ки, зал тынып калды. Сәхнәдән рус, украин, үзбәк, удмурт көйләре яңгырады.

Концерттан соң без өйләребезгә таралырга җыена идек. Минем янга Казанда яшәүче чуаш язучысы Василий Юдин килде.

– Әйдә, Григорий, әйдә бергә киттек. Якташың Хәсән Туфан синең белән очрашырга тели. Аңа син укыган шигырь ошады, ул синең белән сөйләшергә тели, – диде.

Мин ул кичне чуаш телендә «Руки» («Куллар») дигән шигыремне укыдым.

Василий Николаевич мине сәхнә артындагы кечкенә бүлмәгә алып керде. Мин аптырап калдым: монда әле күптән түгел генә президиумда булган барлык язучылар өстәл артында утыралар иде. Өстәл ашамлыклар һәм эчемлекләр белән тулган, язучылар аралаштылар, шаярдылар. Мине күргәч, Петр Петрович урыныннан торды һәм янәшәдә утырган тәбәнәк буйлы, ябык гәүдәле кеше янына алып килде.

– Менә ул, Хәсән, яхшы яза торган сезнең авыл егете, – диде ул һәм мине аның каршысына утыртты.

— Исәнмесез, авылдаш, – дип ул мине җылы сәламләде һәм каты итеп кулны кысты. — Димәк, бу куллар эшкә күнеккән. Сөйлә әле, алар тагын нәрсә эшли беләләр?

Мин, булдыра алганча, русча тәрҗемәдән өзек укыдым. Хәсән Туфан игътибар белән тыңлады, кайчакта Петр Хузанкайга күз төшергәләп тә алды.

– Күрәсеңме, Петруха дус, безнең яшь кулларыбыз ничек үсә, – диде ул, балаларча иңбашыма суккалап. – Укы, тик ашыкма.

Мин укыдым, ә үзем күземне күтәреп карарга да курыктым: каләм осталары нәрсә әйтерләр, ничек бәяләрләр?

– Ярар, туган, сөендердең, – диде Хәсән Туфан, ниһаять. – Вакытың бармы әле? Кайда яшисең, кайда эшлисең?

– Хәзер Казанда укыйм, Аксубай районында социаль тәэмин итү буенча өлкән инспектор булып эшлим, «Кызыл Байрак» редакциясе белән хезмәттәшлек итәм, – дидем мин.

– Димәк, бүген икәү кунабыз, якыннанрак танышырбыз, – диде ул Хузанкайга таба борылып. – Шулай бит, Петруха дус?

Мин ул чакта: «Менә бу чын дуслык – авыл дуслыгы кебек гади һәм ышанычлы», – дип уйлап куйдым.

– Авылдашлар бер-берсе белән якыннан аралашканнан да яхшырак нәрсә юк, Хәсән, – дип елмайды Петр Петрович.

Банкеттан соң Хәсән Туфан Василий Юдин белән безне Маяковский урамына алып китте. Ул чакта шагыйрь кызы Гөлгенә белән яши иде. Хатыны аны төрмәдән көтеп ала алмаган – иртәрәк вафат булган. Хәсән Туфанның кем икәнен шул төнне генә аңладым.

Ул минем якташым булып чыкты – Иске Кармәт авылыннан. Репрессия елларында аны «халык дошманы» дип игълан итәләр, һәм ул унҗиде ел гомерен төрмәләрдә һәм лагерьларда үткәрә. Казанга 1956 елда гына кайта һәм туган авылында бер тапкыр да булмаган. Без Гөлгенәнең кайгыртучан куллары белән җәелгән йомшак урын өстендә иртәнгә кадәр сөйләшеп яттык. Соңрак танылган татар язучысы Вагыйз Кашапов үзенең романында безнең әңгәмәләрне ачык итеп тасвирлап бирә. Иртән Хәсән абый мине җибәрмәде:

– Бүген ял көне, туганкай. Әйдә мунчага барабыз, – диде ул чуашча, гаҗәеп чиста һәм йомшак тавыш белән.

Каршы килү уңайсыз иде: чакырдылар икән – димәк, барырга кирәк. Мунчада мин башта читкә борылдым, Хәсән абыйга карарга оялдым, юынуымны дәвам иттем.

Һәм кинәт ул минем янга килде һәм йомшак губка сузды да:

– Аркамны ышкы әле, – диде.

Мин сикереп тордым, губканы алдым – шагыйрьнең аркасын ышкуны зур хөрмәт дип санадым. Килдем һәм хәрәкәтсез калдым. Кулларым күтәрелмәде: аның бөтен аркасы сары-зәңгәрсу, каеш арканнарыдай юан җөйләр белән тулы иде

– Юу, юу, туган, нәрсәгә гаҗәпләнәсең? – диде ул тыныч кына.

– Куркам, – дип кычкырып җибәргәнемне сизми дә калдым.

– Курыкма. Алар инде төзәлгәннәр. Бу истәлеккә Сталинның автографы. Сөртеп ала күрмә, – дип өстәде ул балаларча ягымлы итеп.

Шулай итеп, мин тере кешедә «халыклар атасы»ның «истәлек хаты»н күрдем – ул вакытта газеталарда бу турыда бик саклык белән генә сөйлиләр иде.

Хәсән Туфан тикшерүләр, лагерьлар, сөрген турында, еллар узгач Никита Хрущевның докладын укуы һәм шәхес культын фаш итүе өчен рәхмәт белдерүе турында күп сөйләде. Яңа, Хрущев чорының уңай яклары булды, әмма аның аркасындагы җөйләр үткәннәрнең ачысын хәтерләтә иде. Тормыш җиңеләйгән вакытта да, бу җиңеллек бик күпләргә инде файда китерә алмады.

Мин теге мунча парын, аркасына «Сталин автограф»ы салынган Хәсән абыйны, Хузангайны, Василий Миттаны, Краснов Аслины еш искә төшерәм. Алар хакимият тарафыннан «ялга җибәрелгәннәр», лагерьлардан шундый ук «истәлекле билгеләр» белән кайтканнар.

2000 елда, Хәсән Туфанның 100 еллык юбилеен билгеләп үткәндә, безнең авылга Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев килде. Шагыйрь музее каршындагы һәйкәл янында мин үземнең шигыремне укыдым. ТР Дәүләт Советы Рәисе урынбасары Роберт Миңнуллинның җылы сүзләрен һәм дулкынланып укуымнан соң Президентның кул кысышуын беркайчан да онытмаячакмын. Бу мизгел, Хәсән абзыйның аркасындагы яра эзләре кебек, минем хәтердә мәңгегә тирән билге булып калды.

Һәм без аның газапларын һәм шигырьләрен хәтердә тотканда, авылларыбызда чуаш һәм татар сүзләре яңгыраганда, Аллаһы Тәгалә безне, балаларыбызны һәм оныкларыбызны саклар, аларга мондый «тарих автографлары» алырга туры килмәс дигән өмет бар».